کنکاش در نام «ته‌پل محله» یکی از محلات قدیمی مشهد در اسناد و مکتوبات تاریخی | محله‌ای که از آن آب می‌جوشید

مرضیه ترابی | شهرآرانیوز؛ نوغان یکی از قدیمی‌ترین – و شاید قدیمی‌ترینِ – محلات مشهد است؛ نام این محله با شهر باستانی نوقان (یا نوغان) پیوند دارد که برخی مشهدشناسان معاصر مانند «مهدی سیدی»، آن را تغییر شکل یافته «نوکند» می‌دانند؛ هر چند تطبیق مکان واقعی شهر نوقان با محله امروزی، اثبات شده نیست.

محله نوغان در سده‌های پیشین از گستره زیادی برخوردار بود و در دوره قاجار، تقریبا فضای جبهه شمالی شهر مشهد را در بر می‌گرفت. این گستره جغرافیایی باعث می‌شد که در آن خرده محلاتی با ویژگی‌های بومی خاص و سطح اقتصادی مشخصِ ساکنان شکل بگیرد. به این ترتیب، در برخی نقاط نوغان، به ویژه در سمت غرب آن، افرادی با سطح دارایی و ثروت بالا زندگی می‌کردند و در بعضی مناطق این محله، به ویژه در شرق آن، افراد تهیدست و فقیر سکونت داشتند.

یکی از مشهورترین خرده‌محلاتی که شاید بتوان آن را در برخی دوره‌های ازمنه قدیم، محله‌ای مستقل فرض کرد، «ته‌پل محله» است؛ مکانی که امروزه از میان آن، بولواری بزرگ عبور می‌کند و به واسطه مسجد مروی‌ها، بیشتر از گذشته شناخته می‌شود. اینکه چرا نام این منطقه را «ته‌پل محله» گذاشته‌اند، موضوع نوشتار پیش روی شماست که امیدوارم بتواند رضایت خاطرتان را جلب کند و بر اطلاعات عمومی شما درباره تاریخ و هویت شهر مشهد بیفزاید.

نامی با بسامد گیلانی و مازندرانی

یکی از چیز‌هایی که معمولا در بررسی هویتی نام «ته‌پل محله» کمتر به آن توجه می‌شود این است که این نام، با اسامی به کار رفته برای مکان‌های شمال کشور، در استان‌های گیلان و مازندران، هم‌نوایی خاصی دارد؛ در واقع «ته‌پل محله» را باید دارای بسامد پرتکرار نام‌های مکان در این دو استان بدانیم و ممکن است این‌گونه به ذهن ما متبادر شود که شاید نام‌گذاری این مکان در مشهد، به نوعی، با افرادی که ریشه‌های قومی گیلانی یا مازندرانی داشته‌اند، ارتباط دارد.

این تصور البته به کلی اشتباه نیست، اما نمی‌توان برای چنین دلیلی، عمومیت و قطعیت قائل شد. درست است که در گیلان و مازندران با نام‌هایی مانند «پیر محله»، «طالش محله»، «شیرود محله»، «شیخان محله» و «سادات محله» به فراوانی روبه‌رو می‌شویم، اما معنای این هم‌خوانی، انتساب نام «ته‌پل محله» به لهجه این دو خطه نیست.

آمدن واژه «محله» در پایان نام‌هایی مانند «شیرودمحله» و «شیخان‌محله» را باید نخست از منظر ساخت زبانی بررسی کرد، نه صرفا جغرافیای محل. این نام‌ها از نوع «ترکیب اسمی» هستند؛ جزء نخست، شناسه یا وصف مکان را می‌آورد و جزء دوم، یعنی «محله»، نوع یا هسته مکان را مشخص می‌کند؛ بنابراین «شیرودمحله» در اصل به معنای «محله‌ای وابسته به شیرود» یا «ته‌پل محله» در اصل محله‌ای وابسته یا شناخته شده با پُلِ انتهای آن معنا می‌شود.

 باید توجه داشت که در زبان فارسی ساخت چنین ترکیب‌هایی، سابقه طولانی دارند و تولید آنها به شمال ایران محدود نیست. پس «محله» در پایان نام، یک الگوی ترکیبی در زبان فارسی و حوزه زبانی ایران است؛ نه نشانه‌ای قطعی از گیلانی یا مازندرانی بودن نام. به همین دلیل، نمی‌توانیم به راحتی از انتساب نام «ته‌پل محله» به لهجه‌های خراسانی و اختصاصا مشهدی صحبت کرد.

وجه تسمیه ته‌پل محله

گشت و گذاری در ته‌پل محله و گفت‌و‌گو با معمّرین این منطقه و شنیدن داستان‌های آنها درباره تاریخ این مکان، چند خروجی ثابت و مشخص دارد؛ خروجی‌هایی که معمولا بدون استناد به سند یا گزاره قابل اتکای تاریخی مطرح می‌شود. چنین ادعا‌هایی را عموما نمی‌توان به عنوان تأیید مطلق یک روایت، محل توجه قرار داد. با این حال، درباره علت نام‌گذاری ته‌پل محله، چند روایت از میان روایت‌های رایج قابل مرور است که در ادامه به آنها می‌پردازیم:

تغییر شکل یافته «طَبّال‌محله»: برخی مدعی هستند که نام «ته‌پل محله»، در واقع تغییر شکل یافته «طبال‌محله» است. این افراد می‌گویند که در این محله، طبل‌های بزرگی برای اوقات شرعی یا زمان‌های خاص نواخته می‌شد، رسمی که البته در دیگر محلات نیز، به چشم می‌آمد، اما، چون شروع آن از این منطقه بود، نام طبال‌محله را برایش انتخاب کرده‌بودند و به تدریج این نام به «ته‌پل محله» تغییر کرد.

 درباره این ادعا، هیچ گزاره تاریخی و سند قابل اتکایی در اختیار نداریم و روایت مذکور، صرفا اخذ شده از تاریخ شفاهی و حافظه نه چندان معتبر برخی از افراد محله مذکور است؛ گو اینکه در همان محله، برخی دیگر از معمّرین ادعایی متفاوت را مطرح می‌کنند و گزینه «طبال محله» را زیر سؤال می‌برند.

تغییر شکل یافته «تاپاله محله»: گروهی دیگر چنین ادعا می‌کنند که «ته‌پل محله» در واقع تغییر شکل یافته «تاپاله محله» یا «تَپاله محله» است. «تاپاله» یا «تَپاله»، همان مدفوع گاو است که در قدیم به عنوان سوخت استفاده می‌شد و به ویژه در «تون» (گُلخَن) حمام‌ها از آن به فراوانی استفاده می‌کردند. راویان این ادعا معتقدند که در این منطقه، بخش مهمی از تاپاله‌های مورد نیاز در مشهد تهیه و خشک می‌شد و به همین دلیل نام مذکور را روی این مکان گذاشتند که به تدریج شکل آن تغییر کرد و «ته‌پل محله» شد.

چنان روایتی را هم باید بی‌اساس بدانیم. اصولا نشانه‌ای تاریخی درباره مرکزیت تهیه سوخت تاپاله در «ته‌پل محله» وجود ندارد. نام‌های برخی کوچه‌های قدیمی و تخریب شده هم، مانند «کوچه طویله»، نمی‌تواند دلیلی بر این ویژگی باشد و به نظر می‌رسد صرفا شباهت آوای دو واژه «تَه‌پُل» (که برخی آن را تَپُل تلفظ می‌کنند) با «تاپاله»، افراد را دچار این تصور نادرست کرده‌است.

پلی که در انتهای نوغان قرار داشت: سومین روایت به پُلی اشاره دارد که روزگاری در شمال غربی محله نوغان قرار داشت؛ پلی ظاهرا سنگی که مردم از روی آن عبور می‌کردند و به همین دلیل، مکان یادشده را با نام «ته‌پل محله» شناختند و نام‌گذاری کردند. این روایت، نسبت به دو روایت قبلی، قابلیت بررسی بیشتری دارد که در ادامه به آن می‌پردازیم.

دلایل وجود پُل در انتهای نوغان

نخستین دلیلی که می‌توانیم برای قبول ادعا، هر چند به صورت نسبی، اقامه کنیم، اصالت ظاهر است. نام «ته‌پل محله» حکایت از پلی دارد که در انتهای یک محله قرار گرفته‌است.

در وهله اول، کسانی که به دنبال دلایل منطقی هستند، این نام را به عنوان نام دست‌نخورده و بدون تغییر می‌پذیرند؛ در واقع زمانی می‌توانیم از تغییر شکل یه اسم سخن بگوییم که دلیل یا سند قابل اتکا و منطقی درباره آن داشته‌باشیم. صِرف گمان و وهم نمی‌تواند چنین استدلالی را تقویت کند. بنابراین، اصل بر این می‌گیرد که نام «ته‌پل محله» بدون تغییر تا امروز باقی مانده‌است و اصالت دارد.

دومین دلیل ما در تمایل به صحت دلیل اخیر، روایتی است که درباره تاریخ محله نوغان و در متون قابل استناد وجود دارد. اثبات وجود پُل زمانی ممکن است که ابتدا بتوانیم وجود نهر یا فضای مملو از آبی را اثبات کنیم. در این زمینه یک روایت امیدوارکننده وجود دارد. رضاقلی‌خان هدایت در «روضه‌الصفای ناصری» ضمن بررسی جغرافیای محله نوغان به موضوعی اشاره می‌کند که محمدحسن‌خان اعتمادالسلطنه نیز، آن را در «مطلع‌الشمس» آورده‌است.

رضاقلی‌خان می‌نویسد: «نزدیک دروازه نوغان کویی است پُر آب طولاً و عرضاً شصت ذرع آبش به جهت اقتضای هر سال کم و بیش می‌گردد ولی هرگز خشک نگردیده». می‌دانیم (بر طبق نقشه‌های قدیمی مشهد) که محل دروازه نوغان، بیش از همه به ته‌پل محله نزدیک و بلکه بخشی از حاشیه این منطقه بوده‌است؛ بنابراین در قرار گرفتن «کویی پرآب» در «ته‌پل محله» کمتر می‌توان تردید کرد. مساحت این فضای پر آب هم قابل تأمل است. 

در ادامه حتما بخوانید آیا محله‌ای که امروزه به نام نوغان مشهد می‌شناسیم، بر روی محدوده شهری باستانی قرار دارد؟

می‌دانیم که هر ذرع معادل ۱.۰۴ متر است؛ با در نظر گرفتن این موضوع، مساحت فضای پر آب به حدود ۳ هزار و ۸۹۴ متر مربع بالغ می‌شود که فضای نسبتا بزرگی است و وجود پلی برای عبور از منطقه باریک آن و کوتاه کردن مسیر تردد عابران، ضرورت داشته‌است. برخی معتقدند که نام‌گذاری کوچه «دریادل» نیز، ریشه در وجود این محدوده پرآب در داخل باروی مشهد دارد که البته باید در مجال دیگری به صحت یا سقم آن بپردازیم.

در نقشه‌های قدیمی مشهد، به ویژه نقشه مشهور «کلنل دالمج» هم می‌توان رد و نشانی از این محدوده پیدا کرد. بر اساس مندرجات این نقشه که در ذی‌الحجه ۱۲۸۶ قمری (اسفند ۱۲۴۸ خورشیدی / ۱۵۷ سال پیش) تهیه شده‌است، در مجاورت دروازه نوغان محدوده‌ای قرار گرفته که با عنوان «زمینی که آب می‌جوشد» از بقیه نقاط استثنا شده‌است.

این سند بسیار مهم، روایت رضاقلی‌خان هدایت و محمدحسن‌خان اعتمادالسلطنه را تأیید می‌کند. با در نظر گرفتن این مستندات و نیز، روایات تاریخ شفاهی که اکنون می‌توان با تکیه بر اسناد متقن به آنها اعتماد نسبی داشت، می‌شود دلیل نام‌گذاری «ته‌پل محله» را پُلی دانست که برای عبور و مرور در بخشی از منطقه پرآب نزدیک دروازه نوغان ساخته شده‌بود. ظاهرا پیشوند «تَه» را به این دلیل بر نام «پُل» افزوده‌اند که در انتهای مسیر خروجی و جنب دروازه نوغان، به عنوان دروازه شمالی مشهد قرار داشته‌است.